- Autor: Raymond Chandler
- Tytuł: Czysta robota
- Wydawnictwo: Czytelnik
- Rok wydania: 1988
- Recenzent: Mariusz Młyński
LINK Recenzja Grzegorza Cieleckiego

„Czysta robota” to wydany w 1988 roku zbiór sześciu opowiadań Chandlera; wykorzystano w nim nowele zawarte w zestawie o tym samym tytule wydanym w Anglii w 1953 roku i dołożono dwie dodatkowe. W roku 1992 wypuszczono na rynek identyczny tylko inaczej ułożony zbiór opowiadań pod tytułem „Hiszpańska krew”; co ciekawe w USA w 1946 roku ukazał się zestaw pod tym samym tytułem i z podobną ale nie identyczną treścią. Zarówno w „Czystej robocie”, jak i w „Hiszpańskiej krwi” opowiadania nie są ułożone chronologicznie, a ich wspólną cechą jest to, że pojawiają się w nich różni detektywi ale nigdy nie jest to Philip Marlowe; ja opisuję je w kolejności wydawania.
2. „Czysta robota” (lipiec 1934) – Derek Walden, „najlepszy reżyser od rozbieranek w całym Hollywood”*, zostaje znaleziony w hotelowym pokoju z pistoletem w ręku i z dziurą w głowie. Prywatny detektyw Johnny Dalmas od razu wyklucza samobójstwo i chce znaleźć zabójcę zanim o wszystkim dowie się policja, gdyż w sprawę zamieszany jest miejscowy radny. Opowiadanie przyzwoite, nie tak pozerskie jak debiutanckie; widać, że Chandler powoli dorabia się swojego rozpoznawalnego stylu. 21 sierpnia 1993 roku wyemitowano w ramach Teatru Polskiego Radia słuchowisko na jego podstawie; można je znaleźć w internecie.
5. „Gaz skazańców” (czerwiec 1935) – mecenas Hugo Candless zostaje otruty gazem we własnej limuzynie. Johny De Ruse, który kiedyś wystawił policji jednego z gangsterów, jest bliski otrucia w tym samym Lincolnie, ale udaje mu się uwolnić i przy pomocy detektywa Nicky’ego oraz Francine Ley, swojej dawnej partnerki, próbuje znaleźć zleceniodawców otrucia. Przyzwoicie, choć jest trochę tandety i pozerstwa. W odcinkach ukazało się to opowiadanie w 1988 roku w „Trybunie Robotniczej”; mamy tez dwa słuchowiska: pierwsze z 1990 roku z Henrykiem Talarem, Boguszem Bilewskim i Emilianem Kamińskim, a drugie z 1993 roku – Bogusz Bilewski występuje tu w tej samej roli.
6. „Hiszpańska krew” (listopad 1935) – Donegan Marr, kandydat na sędziego w zbliżających się wyborach, zostaje znaleziony martwy w swoim biurze. Głównym podejrzanym jest zastępca prokuratora okręgowego, gdyż Marr posiadał kompromitujące go zdjęcia. Sprawą zajmuje się Sam Delaguerra, policjant hiszpańskiego pochodzenia i przyjaciel Marra, ale szybko zostaje mu ona odebrana. Typowe opowiadanie z politycznym podtekstem, ostrą, ale trochę tandetną finałową strzelaniną i bardzo kontrowersyjnym rozstrzygnięciem. A po polsku było tak: najpierw 21 sierpnia 1980 roku Teatr Telewizji w reżyserii Ryszarda Bugajskiego pod tytułem „Blisko serca” i z Tadeuszem Hukiem jako Sam Delaguerra; potem w 1987 roku odcinkowa edycja w „Echu Krakowa”, a w 1993 roku pojawiło się słuchowisko w ramach Teatru Polskiego Radia z Krzysztofem Kołbasiukiem jako Delaguerra.
9. „Wpadka na Noon Street” (maj 1936) – Pete Anglich, były bokser i prywatny detektyw widzi jak z samochodu aktora Johna Vidaury’ego wyrzucona zostaje na Noon Street paczka z pieniędzmi. Dziewczyna, która ma odebrać paczkę boi się i prosi o to detektywa, ten robi to i pakuje się w porwanie i szantaż. Dość klarowne opowiadanie po raz pierwszy u Chandlera w większości rozgrywające się w środowisku czarnoskórych bohaterów. Z opowiadania powstało w 1993 roku słuchowisko Teatrzyku Zielone Oko, a w obsadzie wielkie nazwiska: Lech Ordon, Krzysztof Kowalewski, Bogusz Bilewski, Marek Frąckowiak, Piotr Polk czy Daria Trafankowska.
15. „Król w złotogłowiu” (marzec 1938) – detektyw hotelowy Steve Grayce wyrzuca z hotelu hałasującego jazzmana Króla Leopardi i za to sam zostaje wyrzucony z pracy. Jedna z dziewczyn towarzyszących muzykowi zostaje nazajutrz znaleziona przez Grayce’a martwa w mieszkaniu, a jego właściciel zostaje zastrzelony; wkrótce sam Leopardi ginie w mieszkaniu wokalistki z klubu muzycznego. Przeciętne i mało porywające opowiadanie. Tutaj najpierw było w 1987 roku druk w odcinkach w „Echu Krakowa”, a w 1993 roku znów w Teatrzyku Zielone Oko słuchowisko.
18. „Perły to tylko kłopot” (kwiecień 1939) – Ellen Mackintosh, narzeczona detektywa Waltera Gage’a prosi go o odnalezienie pereł pani Penruddock u której pracuje jako pielęgniarka i mówi mu, że prawdopodobnie ukradł je Henry Eichelberger, jej były kierowca. Perły są sztuczne i Ellen uważa, że złodziej wiedząc o tym będzie chciał panią Penruddock szantażować. Gage znajduje Eichelbergera, obaj szybko stają się przyjaciółmi i wspólnie poszukują pereł, które jednak okazują się prawdziwe. Opowiadanie jest ewidentnym pastiszem i Chandler specjalnie się z tym chyba nie krył – dwaj poszukiwacze pereł wypijają niebotyczne ilości whisky, a Walter Gage mówi językiem zaczerpniętym z książek Jane Austen, na co zresztą zwracają uwagę pozostali bohaterowie; sama intryga też wygląda bardziej na kryminalną komedię niż czarny kryminał. A słuchowisko w Teatrze Polskiego Radia pojawiło się 27 grudnia 1986 roku; Krzysztof Chamiec jako Walter Gage, Joanna Żółkowska jako Ellen Mackintosh, Adam Ferency jako Eichelberger; rok później w „Głosie Pomorza” pojawiła się wersja gazetowa w siedemnastu odcinkach.
Jak więc widać zbiór zawiera dość przeciętne opowiadania ale można go przełknąć choćby po to, żeby porównać go z klasycznymi fabułami z Philipem Marlowem. Nie będę jednak ukrywał, że szybko uleciały mi z głowy; sam Chandler był chyba świadomy pospolitości tych nowel, gdyż na żadnej nie oparł swoich późniejszych powieści, z czego był znany. Przeczytać można ale przymusu nie ma.

