- Autor: Liskowacki Ryszard
- Tytuł: Przygody Ośmiu Sprawiedliwych
- Wydawnictwo: Wydawnictwo Poznańskie
- Cykl: Związek Sprawiedliwych (tom 2)
- Rok wydania: 1976 (wyd. IV – II łączne)
- Nakład: 30290
- Recenzent: Robert Żebrowski

Sprawiedliwi – reaktywacja
Ryszard Liskowacki (1932-2006) jest autorem czterech cykli: „Związek Sprawiedliwych” (3 części), „Wodzu, wyspa jest twoja” (2 części), „My z Marymontu” (3 części) i „Historia dłuższa niż wojna” (13 części). Na ten pierwszy składają się powieści wydane w Wydawnictwie Lubelskim: „Związek Sprawiedliwych” (1962, 1969), „Przygody Ośmiu Sprawiedliwych” (1965, 1969) i „Wódz Sprawiedliwych” (1966, 1970). W roku 1971 i 1976 Wydawnictwo Poznańskie wydało łącznie cały cykl – ja dysponuję wydaniem ostatnim (okładka z prawej). Recenzowana powieść liczy 176 stron, a całość 485. Cena okładkowa to 55 zł.
Akcja pierwszego tomu cyklu zakończyła się pod koniec 1945 roku, gdy Związek został rozwiązany, a ośmiu Sprawiedliwych: Adam Gajewski (wódz), Kazio Wróbel i Bogdan Lipka (jego zastępcy), Piegowaty, Kalosz, Czarny, Kaczor i Jagiełło zostało harcerzami tworząc w drużynie Zastęp Sprawiedliwych. Drugi tom zaczyna się we wrześniu 1947 roku. Siódmoklasiści ze szkoły powszechnej stali się pierwszakami z gimnazjum, a ojciec wodza ZS – Piotr Gajewski wrócił do Polski z wojennej tułaczki po Europie i zamieszkał wraz z synem w Krasnymstawie, nie porzucając jednak nadziei na powrót do Warszawy, w której mieszkali na Marymoncie.
„Skończyła się wojna, ale ciągle jeszcze ginęli ludzie. Strzelano do nich zza węgła, przygotowywano zasadzki, palono im domy. W samym tylko województwie lubelskim po zakończeniu wojny grasowało aż 68 najróżniejszych band, liczących razem blisko siedem tysięcy ludzi. Różne były ich nazwy: „Podkowa”, „Ryś”, „Sokół”, „Swobodny”, „Jurand”, „Orlik”, „Zapora”, „Żbik”, „Jastrząb” – ale jednakowa działalność, bezwzględna, okrutna. Gazety donosiły codziennie o nowych napadach i nowych morderstwach”. „W lecie 1945 roku banda NSZ otoczyła wieś Wierzchowiny i wymordowała jej wszystkich mieszkańców. Wszystkich, którzy tam byli. Blisko dwieście osób”. W roku 1947 sytuacja w kraju nie uległa poprawie: „- Tu mówi Warszawa. Nadamy ten felieton aktualny pod tytułem „W walce ze zbrodnią”. W ciągu ostatnich trzech miesięcy na terenie całego kraju dokonano około 3000 napadów o charakterze politycznym, terrorystycznym i rabunkowym. Zamordowano 600 osób. W tym samym okresie organa bezpieczeństwa przeprowadziły 2000 operacji, aresztując 4000 bandytów i zdobywając przy tym 3000 jednostek broni ręcznej i maszynowej”. Na Lubelszczyźnie też było niebezpiecznie. Chłopcy niejednokrotnie widzieli pędzące „na Zamość, na Biłgoraj, na Hrubieszów i Włodawę” ciężarówki z żołnierzami, na dachach których sterczały lufy karabinów maszynowych. „Słyszeli o napadach na samochody, z których wyciągano i rozstrzeliwano pracujących w urzędach mężczyzn. Słyszeli o wielu innych tragediach.”
Któregoś dnia przy restauracji Adam podsłuchał rozmowę dwóch mężczyzn, którzy mówili o jakichś skarbach ukrytych w lochach. Informację o tym przekazał Sprawiedliwym, ale by ją sprawdzić wybrał się sam. Zejście do podziemi było w budynku przy ul. Krótkiej. W korytarzu piwnicznym trafił na zamknięte na zamek drzwi, które otworzył dopasowanym kluczem. W pomieszczeniu znalazł skrzynię, a w niej „skarby”: trzy pistolety maszynowe i cztery visy. Wkrótce doszło do rozgrywki pomiędzy Sprawiedliwymi i zaproszonymi przez nich milicjantami a posiadaczami tej broni. Okazało się, że byli to członkowie rozbitej przez KBW kilka miesięcy wcześniej bandy „Mściwego” – Wacław Bilak ps. „Łysy” i Michał Ochyrka ps. „Wania”. Banda dokonała wielu mordów i bandyckich napadów przede wszystkim w powiecie biłgorajskim i hrubieszowskim. Zatrzymani „ to nie byli zwyczajni bandyci. Oni wybierali dokładnie swoje ofiary. W jednej z wiosek zastrzelili milicjanta, w drugiej wiosce ciężko ranili nauczyciela, który pomagał chłopom rozdzielać ziemię z majątku hrabiego. Strzelali także z zasadzki do samochodu, w którym jechał przewodniczący Rady Narodowej. Szybko odbył się proces sądowy. W dniu, kiedy ogłoszono wyrok na bandytów (śmierć przez powieszenie), Sprawiedliwi reaktywowali swój Związek. Przypomnijmy sobie najważniejsze punkty jego statutu: bronić słabszych, nie dopuszczać do ataku dwóch na jednego, publicznie piętnować złodziei. I wszystko było dobrze dopóki Jagiełło nie przekazał informacji, że widział na mieście … „Łysego”! Czy był to on sam? Jego duch? Sobowtór? Brat bliźniak? A może ktoś inny? Sprawiedliwi przeprowadzili własne śledztwo …
A milicja? Z milicją to był prawdziwy problem. W mieście Krasnymstawie raz była Miejska Komenda MO (s. 246) innym razem komisariat (np. s. 188 i 247), a jeszcze innym posterunek (m.in. s. 187, 190 i 192), natomiast w pierwszym tomie była Komenda Powiatowa i wg mnie ta ostatnia wersja była prawdziwa. To jednak nie koniec problemów z tą formacją. Komendant był porucznikiem (s. 188), a na następnej stronie już tylko podporucznikiem. Milicjant Kozodrój piszący na maszynie w pokoju komendanta raz był plutonowym (s. 269), a raz sierżantem (s. 271). Funkcjonariusze, z którymi takich machlojek nie było to: kapral Marczak oraz niewymienieni ze stopnia (na pewno jednak szeregowcy) Latoszek i Zawada.
Trzeba jednak przyznać, że działali oni sprawnie i skutecznie. Niedługo po tym jak zatrzymali „Łysego” i „Wanię”, aresztowali członków innej bandy – składającej się z bardzo młodych ludzi, dysponujących dwoma starymi karabinami i posiadających listę z nazwiskami przyszłych swoich ofiar, na której figurował m.in. komendant MO i jeden z jego milicjantów (wujek Jagiełły).
Poza tymi „bandyckimi” wątkami były też inne dość ciekawe: mecze piłkarskie klasy Ia z IIc, pojedynek amerykański między dwoma „związkowcami” z pistoletem podebranym milicjantowi, chuligański wybryk Sprawiedliwego, no i wątek Magdy – dziewczyny fatalnej, „czarnej chmury wisząca nad weteranami Związku Sprawiedliwych”. Trzeba przyznać, że w książce tej dużo się działo, a można to podsumować dwoma słowami: samo życie!
Cytat: „Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy”.
PRL-ogizmy: „Gazeta Lubelska” (od roku 1947 – „Życie Lubelskie”), wyświetlany w kinie film „Ona broni ojczyzny” (radziecki dramat wojenny z roku 1943) oraz książka „Tajemniczy detektyw” z detektywem Julesem (czyżby „Tajemniczy sobowtór” Georgesa Simenona z komisarzem Julesem Maigretem, wydany w Bibliotece „Kurjera Poznańskiego” w roku 1933?)
