Trzaska Władysław – Umarli milczą 338/2026

  • Autor: Trzaska Władysław
  • Tytuł: Umarli milczą
  • Wydawnictwo: Wydawnictwo MON
  • Rok wydania: 1975
  • Recenzent: Grzegorz Cielecki

Rzucony na najtrudniejszy odcinek

Władysława Trzaskę kojarzymy przede wszystkim jako współautora labiryntowego tytułu „Zanim zapadnie wyrok”, które to dzieło popełnił wraz z Grzegorzem Federowskim. Znajdziemy tam skrótowy opis ponad 20 spraw kryminalnych różnego kalibru. Wiemy, że Trzaska był milicjantem i skończył służę w stopniu pułkownika, a wikipedia głosi, że był zastępcą naczelnika Wydziału Służby Kryminalnej Komendy Stołecznej MO. Ponadto pisywał do resortowych pism oraz był konsultantem przy kilku filmach – m.in. „Samych swoich”.

Tytuł „Zanim zapadnie wyrok” został już recenzencko chwacko rozpracowany przez Klubowiczów Młyńskiego i Żebrowskiego. Klubowicz Młyński narzeka nawet na zbytnie rozdrobnienie i brak pogłębienia poruszanych tam tematów, z uwagi na szczupłość tekstów. I tu mam pozytywną odpowiedź na zrozumiały niedosyt Klubowicza. Mianowice przypadkiem trafiłem na opus magnum Władysława Trzaski, czyli książkę „Umarli milczą, z roku 1963, która traktuje bardzo szczegółowo o konkretnym śledztwie w sprawie zabójstwa trzech kobiet w Warszawie. Mamy tu 320 bitych stron druku. Wydawnictwo MON zaznacz w stopce, że mamy do czynienia z powieścią dokumentalną. Trafiamy też na takie zdanie: „Praca służby kryminalnej MO nad ujawnieniem sprawców zbrodni w środowisku marginesu społecznego”. Jest także wstęp autora, gdzie kluczowe z kolei zdanie brzmi: 'Praca na tym odcinku szybko jednak pochłania siły, zdrowie i rujnuje nerwy”. Dalej jest o trudach i poświęceniach w służbie oraz, że żaden powieściopisarz nie da rady tego mozołu oddać. A zatem tylko funkcjonariusz sam może ów trud przekazać i dlatego chwyta za pióro. Z tym większym zacięciem zabrałem się do lektury. Tytuł „Umarli milczą” od razu budzi ciąg skojarzeń z podobnymi – „Tylko umarły odpowie”, „Nawet umarli kłamią”, „Czas zatrzymuje się dla umarłych”, a nawet „Umarli rzucają cień”. Można by tylko o tym esej popełnić. Wróćmy do Trzaski. Oto w krótkim czasie zostają zamordowane trzy kobiety. Najpierw ginie Jolanta Molska, a fragmenty jej poćwiartowanego ciała zostają znalezione w różnych punkach Warszawy, a zaczyna się od walizki porzuconej w szalecie na Koszykowej, gdzie ujawniono pierwsze fragmenty ciała ofiary

Śledztwo prowadzi kapitan Mazur i domniemujemy, że to aleter ego pułkownika Trzaski. Jego zwierzchnikiem jest w książce major Grzelak, a bezpośrednim podwładnym porucznik Małecki. W ten sposób wkraczamy w świat śródmiejskiego półświatka. Akcja ogniskuje się w kwartale ulic: Chałubińskiego, Marchlewskiego, Świętokrzyska, Aleje Jerozolimskie, Nowy Świat. Kobiety świadczyły w tym rejonie cielesne usługi i były „lokalówki” oraz „uliczne”. Molska należała do lokalówek i rezydowała głównie w „Alhambrze” (lokal ten jeszcze zdążył zaznaczyć się w klubowych annałach, bo dawno nie istnieje, ale był początkowych latach dwutysięcznych spokojną kawiarnią odwiedzaną głównie przez studentów; na pewno było tam kiedyś spotkanie Klubu MOrd.

Mazur i jego ludzie rozpoczynają penetrację znajomych ofiary, alfonsów, klientów taksówkarzy.Badany jest życiorys ofiary. Robota żmudna i to widać w książce. Gdyby pisał to ktoś z literatów milicyjnych, to wyrzuciłby z połowę tekstu, a resztę zdecydowanie wzmógł narracyjnie. A tak mamy dziesiątki przesłuchań i opisów rutynowych śledczych czynności, co może nieco męczyć. Natomiast sporo szwungu widać w niektórych dialogach i wygląda, że ktoś wygładzał nieco tekst i nadawał literacki sznyt, na potrzeby czytelnika. Lokale: „Kopciuszek”, „Parana’ „Szwajcarska” i inne to już bardzo głęboki PRL i słuch o nich dawno zaginął.

W połowie książki, gdy sądzimy, że powinno nastąpić zakończenie śledztwa major Grzelak wlepia Mazurowi kolejne dwa morderstwa kobiet, tym razem ofiary znaleziono w całości i to obie w przestrzeniach wspólnych (piwnica, i pakamera) budynku przy ul. Świętokrzyskiej 30. To długo blok mieszkalny ze sklepami i lokalami usługowymi na parterze, blisko Marszałkowskiej. Sprawy wszystkich morderstw mogą się łączyć, chodzi bowiem, o kobiety z jednego środowiska zawodowego. „Umarli milczą” czyta się dziś bardziej jako dokument czasów i trochę jak warszawski pitaval. I tak należy tę książkę traktować. Jako opowieść kryminalna jest bowiem zdecydowanie zbyt drobiazgowa w powtarzalna szczegółach. Zupełnie, jakby autorowi zależało na skrupulatnym streszczeniu wszystkich tomów śledztwa. Przykład: „-Jak Molska była ubrana tego? – Miała na sobie granatowy płaszcz z ortalionu, czarne szpilki z wycięciami, białą elastyczną bluzkę od środka gładką, na wierzchu zamsz – z długimi rękawami, zapinaną na małe białe guziczki, spódnicę z elany w szerokie kontrafałdy , w kratę czarno-zielono-niebiesko-żółta lub beżową, cienkie pończochy, torebkę w czarno-czerwona kratę, zamykaną na zamek błyskawiczny. Na ręku miała zegarek z białego metalu, mały, okrągły, z białą, też metalową bransoletką. Segmenty bransoletki stanowiły malutkie kwadraciki”. Uff, wygląda to jak pogawędka dwóch pań rozmiłowanych w modzie, a nie fragment przesłuchania.

Całe szczęście są też bardziej intrygujące dialogi: „-Co wiemy do tej pory o Wacławie Koconiu?

– Dużo i mało jednocześnie. Za mało, żeby postawić ma zarzut zamordowania żony, wystarczająco dużo, żeby zatrzymać go za sutenerstwo, zmuszanie żony do nierządu oraz handel wódką”.

Narracja jest bardzo nierówna, przytłoczona warstwą opisową i szczegółami śledczej rutyny, ale miejscami wychodzimy z tych mielizn i trafiają się całkiem fajne fragmenty. Wygląda jakby autor nie do końca panował nad kompozycją utworu. Może zresztą w tym nic dziwnego. Wszak Trzaska był przede wszystkim milicjantem. W tym kontekście mamy do czynienia z powieścią prawdziwie milicyjną i niewątpliwie warto ją przeczytać. Z tym, że jest to lektura przede wszystkim dla miłośników gatunku.